Grafschrift in een waterbak
Door W. Bonnier

In 1993 trok Susan Sontag naar Sarajevo. Het was een symbolische daad, als protest tegen de oorlog in Joegoslavië. Zelf was filosofe Sontag (1933-2004) al lang een symbool. Sontag geldt als stem van de babyboomergeneratie. Het lijkt alsof die generatie rond 1990 haar activistische wortels hervond. Een paar jaar eerder was Sontag voorzitter geworden van de PEN-organisatie, die door schrijvers en kunstenaars werd opgericht als protest tegen de fatwa tegen Salman Rushdie. Een steeds terugkerend thema in Sontags werk was haar afkeer van blanke suprematie op het wereldtoneel. Na 9/11 lag dit extra gevoelig.

Ook filmmaker Jean-Luc Godard (1930) hervond in 1993 zijn activisme door een korte film te maken: Je vous salue, Sarajevo. En net als Sontag is Godard een symbool van de tegencultuur. Maar meer dan bij Sontag weet ik bij hem niet altijd goed wat ik er van moet vinden. Omdat ik bij hem ook altijd moet denken aan de Hollywoodactrice Jane Fonda, die haar loopbaan een impuls gaf door zichzelf feminist te noemen en te acteren in zijn films.


Jean-Luc Godard, Je vous salue, Sarajavo, foto © Henri van Gelder

Je vous salue, Sarajevo is een korte film over de uitzondering die kunst is naast de heersende cultuur. Godard beweert dat die cultuur de uitzondering wil vernietigen en daarmee uiteindelijk het leven. Terwijl Godard zijn pamflet uitspreekt, zoomt de camera in op één foto van Servische soldaten die voorbij een groepje vermoorde burgers lopen. Daarbij trapt er één terloops naar het hoofd van een gedode vrouw. De film eindigt met een foto uit de jaren zestig van een vrouw die over een soort doosje hangt. Of ze is in trance is, of dood, is niet duidelijk. Zie het als een verwijzing naar het verleden van de dan inmiddels machtige babyboomers.

Je vous salue, Sarajevo is te zien in Fort Vijfhuizen als onderdeel van de kunstmanifestatie ‘Gimme Shelter’. In drie forten van Hollandse Waterlinie is een kunstmanifestatie samengesteld rond het thema militaire ficties. Het scherm van Godards film is geïnstalleerd als een grafsteen tegen de grond, in de waterbak van het fort. En zo klinkt het ook, de film voelt als een grafschrift. Het is een laatste getuigenis van het ontheiligen van leven, maar nog wel voordat de wereld acht jaar later voorgoed veranderde na 9/11. We zijn nu beland in de chaos van een samenleving waarin de tv beelden laat zien van samengedreven vluchtelingen aan de Hongaarse grens, niet zo ver van Sarajevo. We leven in Fort Europa. In Vijfhuizen lijkt het oude Europa net als het fort, geschiedenis.

W. Bonnier (1973) is beeldend kunstenaar en schrijfster. In 2013 studeerde ze af aan de Gerrit Rietveld Academie. Zie www.wbonnier.wordpress.com